23 november 1979
Ik herinner u eraan dat wij niet alwetend of onfeilbaar zijn, zodat u zelf dient na te denken. Ons onderwerp luidt: Een lichtend voorbeeld.
Ik geloof dat dit niet werkelijk bestaat. Het lichtende komt m.i. voort uit de beschouwing van degene die dit voorbeeld probeert te volgen.
Wanneer men spreekt over een lichtend voorbeeld, zo heeft men het in dit deel van de wereld vaak over Jezus, maar je kunt hem niet waarlijk navolgen. Je kunt hem zijn leven en wijze van leven niet nadoen. Hij is dus voor de mens van heden geen werkelijk voorbeeld meer, wat de mensen ook plegen te zeggen. Hij is meer een weg, een methode van leven voor ons, wanneer wij hem willen volgen, maar niet een werkelijk en lichtend voorbeeld zonder meer.
Degenen, die het niet met mij eens zijn in dit opzicht, zullen mij voorhouden dat je Jezus toch werkelijk moet volgen en dat wij vele lichtende voorbeelden kennen, die dit hebben gedaan of op een andere wijze ons tonen; en wel door hun voorbeeld hoe wij dienen te leven en te handelen.
Maar wanneer men met dergelijke uitspraken komt, vraag ik altijd weer: wie en waar? Dan lijkt men het te hebben over heiligen, filosofen, staatslieden en zelfs wel filmsterren, die tot lichtend voorbeeld zijn verklaard. Maar bij nader beschouwing blijkt hun leven uniek en blijken ook de mogelijkheden, die zij in dit leven kregen dermate uniek, dat van een werkelijk navolgen geen sprake meer kan zijn.
Anders gezegd: lichtende voorbeelden zijn iets zeer persoonlijks en de waardering heeft niets te maken met de mogelijkheid, iemand na te volgen.
Wanneer wij het Licht zoeken — en ik doel hierbij alleen op het goddelijke licht — dan zijn wij geneigd een vorm te zoeken, waarin dit voor ons kenbaar schijnt te worden. Het gaat dan dus niet om de waarde van een bepaalde persoon, maar om hetgeen je daarin zelf meent te zien. Dan is het mogelijk dat iemand voor jou een lichtend voorbeeld wordt, alleen omdat je in hem of haar iets herkent en in de wijze waarop zo iemand metterdaad leeft, iets meent te vinden van het innerlijke licht, waarnaar men zoekt. Wanneer je verder wilt gaan dan dit zuiver persoonlijke en dus nooit algemeen geldend interpreteren van dit begrip kom je volgens mij nergens terecht.
Zeker, er zijn zelfs mensen die beweren dat de kerk en haar priesters en predikers voor hen een lichtend voorbeeld vormt. Maar voor hen hoop ik dat zij dit alleen maar zeggen en niet werkelijk menen. Want wanneer je kijkt hoeveel mensen zijn gemarteld, vermoord, verbrand of op andere wijze gekleineerd en ten gronde gericht, juist door de zgn. kerken, overal ter wereld en altijd weer in de naam van een geloof, kan een geloof in mijn ogen nooit voor een mens die het werkelijke Licht zoekt een lichtend voorbeeld zijn.
Integendeel, vele kerken schijnen mij eerder een lichtend voorbeeld voor oplichters te vormen. Let wel: ik zeg niet dat elke verkondiging van een geloof in zich een poging tot oplichten betekent, maar gezien de invloed die men ontleent aan onbewezen stellingen, zal ook een oplichter de kerkelijke verkondigingspraktijken wel degelijk kunnen gebruiken om in zijn eigen plannen verder te komen.
Andere mensen menen dat je een lichtend voorbeeld in de samenleving kunt zoeken. Best. Maar besef dan eerst wel even, dat die samenleving is gebaseerd op een grote reeks illusies plus de harde feiten, die weliswaar van grote invloed zijn, maar zodanig afwijken van het verlangde dat men overal en voortdurend probeert te ontkennen. Is dat dan een voorbeeld van een lichtend voorbeeld? Is het een lichtend voorbeeld wanneer men, zoals in Nederland, voortdurend roept om solidariteit en gelijktijdig van zich geen cent prijs wil geven om het geheel te redden, zodat de enkelen die dit wel doen altijd weer het slachtoffer worden van de zelfzucht, die kenmerkend is voor alle daden van de gemeenschap?
Neen, indien dit een lichtend voorbeeld moet betekenen, dank ik. Maar waar moet ik het dan zoeken? In de literatuur misschien? Wanneer je een voorkeur hebt voor een bepaalde stijl kan inderdaad bv. een Goethe, een lichtend voorbeeld zijn, maar dan moet je weer begrijpen dat een ander de voorkeur geeft aan Boccacio, terwijl nog anderen alle heil verwachten van Shakespeare. En om diens werk te citeren: Degenen die een dergelijke stijl willen imiteren omdat zij deze een lichtend voorbeeld achten, doen gezien hun pogen eerder denken aan de schoenlapper die, betoverd door Puck, een ezelskop, moet dragen. Weer anderen zoeken hun lichtende voorbeelden in het navolgen van acties. Zij spreken over de noodzaak, de gemeenschap te activeren en dergelijke zaken. Maar wanneer je dan eens oprecht en eerlijk nagaat, wie er steeds weer bezig is, die gemeenschap te activeren, dan rijst de vraag of gezien de feiten het activeren niet vooral uitgaat van mensen die er weinig voor voelen, normaal voor de kost te werken.
Al zullen al die zaken natuurlijk volgens velen niet gesteld mogen worden. Maar mijn conclusie is toch wel, dat er niet bepaald veel lichtende voorbeelden te vinden zijn op aarde. Wat er werkelijk is, blijkt het Licht zelf te zijn. Maar dit Licht leeft in onszelf. Wanneer wij hoe dan ook ergens iets van dit Licht erkennen in iets of iemand die op de wereld bestaat of gekend wordt, zo kan dit op een bepaald ogenblik ons stimuleren en daardoor tijdelijk voor ons volgens onze eigen en innerlijke normen een lichtend voorbeeld worden.
Maar moeilijk heb ik het met alle meer algemeen gestelde voorbeelden. O, je kunt bv. stellen dat de vegetariër een lichtend voorbeeld is voor allen, die niet willen profiteren van alle onnodige ellende en lijden van dieren. U hebt dan gelijk. Alleen denk ik dan opeens dat het volgens bepaalde verhalen toch beter was geweest voor de mensheid, wanneer Adam en Eva wat minder vegetarisch geleefd hadden. Dan was er mogelijk niet van de appel gegeten en wie weet wat er dan nu zou zijn.
U bemerkt het al. Een lichtend voorbeeld is niet iets, waarover ik goed kan spreken. Ik zou zeggen dat het lichtende voorbeeld voor ons bestaat uit het licht dat ook in ons leeft en dat wij van ons uit laten gaan in de wereld om het in de wereld buiten ons erkennende daardoor onze eigen uitingen mede te laten bepalen.
En dat is alles. Maar wanneer u hierop commentaar hebt, zegt u het maar. Niemand? Dat valt mij alweer mee.