Het socialisme, door de tijd heen

image_pdf

11 oktober 1957

Dus een vergelijkende studie over het socialisme. Ik zal hierbij kort zijn en alleen de hoofdzaken aangeven.

Het socialisme van het verleden kenmerkt zich door een grote rechtsdrang, een zoeken naar een menselijk recht, dat men in de maatschappij zonder meer niet kon verwerven. Het was dan ook een praktisch religieus streven, waarbij niet slechts voor het “Ik”, maar voor de mensheid werd gezorgd. De partij nam daarbij de plaats in van een soort stoffelijke Kerk, die de rechten van de mens zou garanderen.
De eisen van het vroege socialisme waren in de eerste plaats organisatie, samenwerking, gezamenlijke strijd, waardoor de werkkracht een evenwicht kon vormen t.o.v. het kapitaal. Daarnaast zocht het naar een coöperatief streven, zodat men door gezamenlijke in- en verkoop, het in handen nemen van de tussenhandel als het ware, een zo goed mogelijk product aan zijn leden kon bezorgen tegen een zo rechtvaardig mogelijke prijs.

Zo lang deze groeperingen van de vroege socialisten beperkt bleven tot strijdgroepen was hun werking op de maatschappij een zeer grote. Er was geen tijd voor egoïsme, zelfs wanneer er egoïsten zouden schuilen onder degenen die tot de partij behoorden. Men moest verder gaan ten koste van alles, men moest ook desnoods zichzelf opofferen in stakingen, zo nodig in gewelddadige strijd, om zo te komen tot een menswaardig bestaan, een vervulling van de dromen van de ideale maatschappij.

Dit socialisme mag niet worden gezien als identiek met marxisme. Qua stellingen echter heeft hij, Marx, te samen met de reacties van zijn vriend Engels, een zeer grote invloed gehad op de verdere ontwikkelingen. Zocht de socialist naar aanpassing van de bestaande maatschappij aan de menselijkheid, het menswaardig bestaan, Marx tekende de industriële staat – hij bedoelde daarmede Duitsland – in organisatorische vorm, die naar zijn mening, perfect was. Daardoor kwam de nadruk van het socialisme te liggen op industrialisatie, op massabeweging en ook op overheidsbemoeiing, iets, wat vóór die tijd niet het geval was. De oud socialisten waren opposanten. Zij streden tegen de gevestigde maatschappij en trachtten daarin door zo wettig mogelijke maatregelen en handelingen, hun eigen rechten te verzekeren, een verbetering van lot van allen te bewerkstelligen.

Het nieuwe socialisme daarentegen is uitgegaan van het standpunt, dat de staat verantwoordelijk is voor haar onderdanen. Dit hield in, dat de staat een volledige macht moest bezitten over deze onderdanen, zonder dat, kon zij die verantwoordelijkheid niet dragen.

Het betekende ook dat het particulier bezit moest worden besnoeid en beperkt, opdat niet kapitaal gezet zou kunnen worden tegenover de massa en tegenover de arbeider. Wat men hiermee niet besefte was dat zo de staat tot grootkapitalist werd en als zodanig ook tegenover de maatschappij, tegenover het volk zou komen te staan, daar haar eigen belangen in veel gevallen tegengesteld zouden zijn aan die van de arbeidende klasse. Het algemener worden van het socialisme betekende een uitbreiden van de socialistische gedachte, ver boven de arbeidende stand, – met de enkele beter opgevoeden, de enkele middenstanders – die daar oorspronkelijk deel van uitmaakten.

Zo krijgen wij in het socialisme, het nieuw socialisme, een kennelijke klassenverdeling, die als volgt kan worden gezien. Aan de top regeringspersonen, hetzij vóór of achter de schermen. Onmiddellijk daaronder, vakbondsleiders met hun entourage, zoals bv. in Nederland N.V.V. en de daarbij aangesloten bonden. Daaronder kwam te staan een organisatorisch ambtelijk geheel, dat ongetwijfeld zo goed mogelijk ten bate van de arbeidende stand – maar toch niet meer door een volledig eigen kennen van de problemen van de arbeidende stand – trachtte door middel van bezitsspreiding en vergroting van vereniging-, bond- en staatsverantwoordelijkheid een algemeen onbezwaarder bestaan te bevorderen. Wat hierbij ontbreekt is duidelijk.

Een socialisme moet gedragen worden door sterke voormannen, niet door staatslieden of diplomaten. Men moet, om werkelijk een goed socialistische voorman, een goed leider te zijn, alles op willen offeren aan het socialistisch doel. Dit nu is langzaam maar zeker teloor gegaan en daarmee is het strijdelement uit het socialisme praktisch verdwenen. Nog een enkele keer klinken de oude strijdleuzen, nog een enkele keer klinken de oude liederen. Maar de doorsnee socialist is langzaam maar zeker onverschillig geworden. Hij is niet meer de mens, die tracht te dragen: de verantwoording voor anderen. Integendeel hij wordt tot iemand, die zijn verantwoordelijkheid wil afgeven aan anderen.

Dit echter kan niet onbeperkt verder gaan. Want, zoals de naam ‘socialisme’ uitdrukt, zoekt een ieder die tot deze groepering behoort, het sociaal bestel zo goed en zo zuiver mogelijk te richten. Dat brengt met zich mee, dat in de toekomst het socialisme stelling zal gaan nemen tegen de regeringsvormen, die het zelf aan de macht heeft geholpen. Dat het socialisme zélf soms de grootste vijand zal blijken te zijn van de bonden, die eens de basis waren van de socialistische ontwikkelingen. De socialisten, vrienden, zijn ongetwijfeld, ook nu nog, mensen die het beste zoeken, de ware socialisten. Maar voor één werkelijk, idealistische strijder zijn er misschien 100, ja, 1000, die alleen maar zoeken naar een eigen voordeel, een zekerheid, die bij zo weinig mogelijk prestatie een zo redelijk mogelijk leven gewaarborgd wensen.

Uiteindelijk ontstaat hierdoor een verarming van de gemeenschap. De werkelijke socialist zal dit niet kunnen aanzien en zo zal de vorm van het socialisme in de toekomst veranderen. Zij zal bijvoorbeeld afstand doen van het bevorderen van staatsmaatregelen. Zij zal afstand doen van de voortdurende dwang tot bezitsdeling. Men zal daar tegenover stellen een hechte begrenzende organisatie, die alle excessen onmiddellijk tegenwerkt en door haar grote macht – beheer van de arbeidende krachten – de werkkracht van een volk eenvoudig zal verhoeden, beschermen. Hierdoor kan gezegd worden, dat het nieuw socialisme, dat nu geboren gaat worden en hier en daar reeds geboorteweeën vertoont, een absolute tegenpool zal zijn van veel wat heden ten dage socialisme heet. Het betekent ook, dat nu, in sociaal verband, de idealisten van de mensheid terugvallen op de oude gedachten van het christendom, zodat ethische waarden meer dan zakelijke belangen zullen tellen.
Dat betekent, dat in de toekomst de mens, die streeft naar het welzijn van de mensheid, de menselijke gemeenschap, in de eerste plaats iemand zal zijn, die volgens de leer die Jezus op aarde gebracht heeft, voor zichzelf geen bezit begeert. Die zijn behoeften beperkt, maar die gelijktijdig, door anderen te dienen voor zich een grote rijkdom van levensvreugde en levenskracht weet te vergaren.

Vragen

  • Wat is van het ideële van de eerste socialisten nu nog over?

Van het ideële is op het ogenblik overgebleven de gedachte, de droom van een volmaakte wereld, die helaas ondergaat door de poging om alles te regelen en te organiseren, alles te voorzien. Dit brengt met zich mee, dat nu de handige schakers van de samenleving vaak boven aan de trap staan van een socialistisch bestel, een plaats, waar zij niet horen, omdat zij té veel opportunisten zijn en vaak té weinig streven naar een ideaal.

U hoeft dit niet te zien als een verwijt aan bv. de Nederlandse socialistische staatslieden. Maar u mag het wel zien als een omschrijving van de complete positie van het socialisme in de wereld.

  • De socialisten zegden: verander de toestand en je verandert de mens. Maar  wat wij zien is het eerder, verander de mens, dan eerst verandert de toestand.

Wanneer de mens een nummer wordt, dan komt dit, omdat hij bewust toelaat, dat men hem een nummer maakt. Anders gezegd, het individu, dat werkelijk iets betekent, zal zelfs in een volledig gebonden maatschappij – en dan denk ik niet aan een socialistisch bestel, maar zelfs aan een bolsjewistisch bestel – nog steeds op de voorgrond kunnen treden en daarin een belangrijke rol kunnen spelen. Hij zal daar, niet beantwoordend aan de algemene wetten, toch op de voorgrond komen.

  • Wanneer hij meeloopt met de anderen?

Dat is lang niet noodzakelijk.

  • Dan kop eraf.

Ik geloof dat, dat laatste niet helemaal juist is. Wanneer invloed groot genoeg is, wanneer uw streven voldoende geaccepteerd wordt door een kleinere kring zelfs, dan zal men heel voorzichtig zijn, want men kan een ieder, die voor zichzelf streeft, gemakkelijk doden. Maar iemand, die voor anderen streeft, betekent voor die ander zoveel, dat zo’n dood, dus “kop eraf”, zoals u het noemt, gelijktijdig zou betekenen diens ideaal door een martelaarschap versterken in anderen. Iets, wat de Sovjet-Unie op het ogenblik ook beseft. Daar doelt u op. Verder, verander de omstandigheden, dan verandert de mens. Dat is tot op heden waar gebleven. Want indien u zich de moeite getroost de gemiddelde ontwikkeling, beschaving en mogelijkheden van de mens van 1900, arbeidende stand, en de mens van 1950, arbeidende stand, te vergelijken, dan zult u zien, dat de arbeidende klasse een zeer grote verandering heeft ondergaan in die periode.

  •  Stoffelijk

Niet alleen stoffelijk, maar ook geestelijk. Want uit de arbeidende stand zijn vele van de grote denkers, de grote staatslieden en de technici voortgekomen, die vroeger alleen uit de betere stand werden betrokken. Hiermee is dus inderdaad een grote verandering gekomen, maar men vergat één punt. Verander de omstandigheden, dan verandert de mens, indien hij van de mogelijkheden gebruikt maakt. Dit laatste begint meer en meer te verflauwen. De mens is zo gewend aan een overheid, die alle aansprakelijkheid voor hem op zich neemt, dat hij meent niet genoopt te zijn, zijn eigen omstandigheden te verbeteren. Hij laat dit aan anderen over. Dat is dan ook de oorzaak, dat ik de toekomstige ontwikkeling van het socialisme zie als een op de duur zelfs bijna lijnrechte tegenstelling van de tot heden toe gevolgde politiek.

  •  Is het mogelijk, dat deze fröbelschool een ideale maatschappij wordt?

Overigens vind ik dan, dat in deze fröbelschool “Het leven”, de kinderen wel buitengewoon gevaarlijk speelgoed hebben. Maar laten wij het zo bekijken. Vanuit het huidig standpunt kan een ideale maatschappij bereikt worden. Echter voor diegenen, die dan leven, zal door het bereiken van deze voor ons, of voor u, ideale toestand, een nieuw visioen van nog grootsere, en nog betere werelden openbloeien. Een onvrede met het heden is kentekenend voor het mens zijn. De ideale wereld kan wel bereikt worden, maar het bereiken van het ideaal betekent gelijktijdig het ontstaan van nieuwe idealen.

  • Denkt u, dat u de wereld verbeteren kan door stoffelijke toestanden te verbeteren?

De wereld ongetwijfeld. De mens alleen, wanneer wij de mens leren van zijn mogelijkheden gebruik te maken.

Nu er geen vragen meer zijn, mag ik misschien nog enkele woorden aan deze beschouwing toevoegen?

De noodzaak, die in elk mens zijn ligt, is een voortdurende verbetering, een vergrote mogelijkheid voor bevrediging van het “Ik” te vinden. Deze drijfveer heeft door alle eeuwen heen gegolden. Dit is echter alleen te bereiken, indien de ontwikkeling op een persoonlijk streven is gebaseerd. Datgene, wat men verkrijgt zonder strijd, is praktisch waardeloos.

Zo zal de mensheid moeten leren voor zich te streven naar een persoonlijk ideaal en in dit ideaal gelijktijdig de mensheid te dienen. Wie dit kan doen bevordert het welzijn van de gehele mensheid. Niet doordat hij de mensheid iets geeft voor niets, maar omdat hij door zijn eigen streven het bewijs is van de mogelijkheden, die ook maatschappij biedt. Dat hij door zijn levensvreugde en zijn kracht van werken toont, dat er in deze wereld nog werkelijk belangrijke dingen bestaan, dat er in deze wereld nog werkelijk het doel te bereiken is, dat ook voor het “Ik” een volledige vreugde en bevrediging kan betekenen.

Het individualisme, zoals dat in het verleden en ook nog in het heden bestaat, een zuiver persoonlijk zuiver ontwikkelen, desnoods tegen en ten koste van de maatschappij, is niet meer aanvaardbaar. Maar persoonlijke ontwikkeling in het streven, dat de maatschappij erkent en tracht i.v.m. eigen wensen en eigen inzichten die maatschappij te dienen op de meest juiste wijze, is m.i. de enige mogelijkheid om een werkelijk menswaardig bestaan te voeren en over te gaan met een maximum aan bewustwording.

image_pdf